หัตถกรรมคืออะไร จักสานคืออะไร งานหัตถกรรมไทยที่ยังมีชีวิต

หัตถกรรม คืองานที่ทำขึ้นด้วยมือเป็นหลัก ส่วน จักสาน คือหัตถกรรมแขนงหนึ่งที่นำวัสดุจากธรรมชาติ เช่น หวาย ไม้ไผ่ หรือกระจูด มา “จัก” ให้เป็นเส้นบางเท่ากัน แล้ว “สาน” ขัดกันจนขึ้นรูปเป็นภาชนะหรือเครื่องใช้ งานจักสานจึงเป็นทั้งของใช้ในชีวิตประจำวันและเป็นบันทึกภูมิปัญญาของแต่ละท้องถิ่น

หัตถกรรมคืออะไร

คำว่า หัตถกรรม มาจาก หัตถ ที่แปลว่ามือ และ กรรม ที่แปลว่าการกระทำ หัตถกรรมจึงหมายถึงงานที่ผลิตขึ้นด้วยมือคนเป็นหลัก แม้อาจมีเครื่องมือช่วยบ้าง แต่คุณภาพของชิ้นงานยังขึ้นอยู่กับทักษะของช่าง

สิ่งที่แยกหัตถกรรมออกจากสินค้าอุตสาหกรรมคือ แต่ละชิ้นไม่เหมือนกันทุกประการ ร่องรอยเล็ก ๆ จากมือช่าง เช่น ความแน่นของลายที่ต่างกันเล็กน้อย คือหลักฐานว่าชิ้นงานผ่านมือคนจริง

หัตถกรรมไทยมีอะไรบ้าง

หัตถกรรมไทยมีหลายแขนง แต่ละแขนงผูกกับวัสดุและวิถีชีวิตของท้องถิ่น

งานจักสาน — ตะกร้า กระบุง เสื่อ กระเป๋า จากหวาย ไม้ไผ่ กระจูด ย่านลิเภา
งานทอผ้า — ผ้าไหม ผ้าฝ้าย ผ้าซิ่น ที่มีลายเฉพาะของแต่ละถิ่น
งานเครื่องปั้นดินเผา — โอ่ง หม้อ ถ้วยชาม และเครื่องเคลือบ
งานไม้แกะสลัก — เครื่องเรือน ลวดลายประดับอาคาร
งานเครื่องเงินและเครื่องถม — ภาชนะและเครื่องประดับ

งานจักสานหวายแท้หลากหลายรูปแบบ ทั้งตะกร้า กล่อง และกระเช้า

จักสานคืออะไร และต่างจากหัตถกรรมอื่นอย่างไร

งานจักสานมีขั้นตอนหลักสองขั้น ตามชื่อของมันเอง

จัก — ผ่า เหลา หรือลอกวัสดุให้เป็นเส้นที่ขนาดและความหนาเท่ากัน ขั้นนี้กำหนดคุณภาพของงานทั้งชิ้น เพราะเส้นที่ไม่เท่ากันจะทำให้ลายสานไม่สม่ำเสมอ
สาน — นำเส้นมาขัดกันเป็นลาย เช่น ลายขัด ลายสอง หรือลายพิกุล แล้วขึ้นรูปเป็นภาชนะ

งานจักสานในไทยสะท้อนภูมิประเทศ วิถีชีวิต และความเชื่อของแต่ละภาค และสืบทอดผ่านการสังเกตและลงมือทำจากรุ่นสู่รุ่น ภาคใต้มีกระจูดและย่านลิเภา ภาคตะวันออกมีงานไม้ไผ่ที่พนัสนิคม ส่วนหวายพบได้ในป่าหลายภาคของประเทศ

ช่างรีดเส้นหวายผ่านแผ่นโลหะเจาะรูเพื่อให้ได้เส้นขนาดเท่ากัน

วัสดุจักสานที่พบในไทย

วัสดุ	ลักษณะเด่น	งานที่นิยมทำ
หวาย	ปาล์มเลื้อย เหนียว ดัดโค้งได้ ทนทาน	เฟอร์นิเจอร์ ตะกร้า กระเช้า ขันโตก
ไม้ไผ่	หาง่าย แข็งแรง จักเป็นตอกได้หลายขนาด	ตะกร้า กระด้ง กระติบข้าว
กระจูด	พืชน้ำในพื้นที่ชุ่มน้ำภาคใต้ เนื้อนุ่ม	เสื่อ กระเป๋า ของใช้ในบ้าน
ย่านลิเภา	เฟิร์นเถาในป่าภาคใต้ เส้นเล็กละเอียดมาก	กระเป๋าถือ เครื่องประดับ งานประณีต
ผักตบชวา	พืชน้ำที่แพร่พันธุ์เร็ว นำมาตากแห้งใช้สาน	กระเป๋า ตะกร้า ของตกแต่ง

อ่านการเปรียบเทียบวัสดุแต่ละชนิดแบบละเอียดได้ในบทความ “หวาย ไม้ไผ่ กระจูด ผักตบชวา: วัสดุจักสานแต่ละแบบต่างกันอย่างไร”

จากเครื่องใช้ในบ้านสู่ของแต่งบ้านร่วมสมัย

ในอดีต งานจักสานคือเครื่องมือทำมาหากิน เช่น กระบุงใส่ข้าว ไซดักปลา หรือกระด้งฝัดข้าว เมื่อวิถีชีวิตเปลี่ยนไป ของใช้พลาสติกเข้ามาแทนที่ งานจักสานหลายชนิดจึงค่อย ๆ หายไปจากครัวเรือน

แต่ในช่วงหลัง งานจักสานกลับมามีที่ทางใหม่ในฐานะ ของแต่งบ้านและเฟอร์นิเจอร์ สำหรับคนที่ต้องการวัสดุธรรมชาติ งานทำมือ และของที่มีเรื่องเล่า ช่างรุ่นใหม่นำลายสานดั้งเดิมมาใช้กับรูปทรงร่วมสมัย ทำให้งานจักสานเข้ากับบ้านสไตล์มินิมอล สแกนดิเนเวียน หรือทรอปิคอลได้

ตะกร้าหวายแท้ใส่ดอกไม้สีเหลือง วางบนเก้าอี้สไตล์ร่วมสมัย

งานจักสานหวายของชอบสาน

ชอบสานเลือกทำงานจักสานจาก หวายแท้ทุกชิ้น ไม่ใช้หวายเทียม เพราะหวายแท้ให้ผิวสัมผัส สีที่เข้มขึ้นตามอายุการใช้งาน และความยืดหยุ่นที่วัสดุสังเคราะห์ให้ไม่ได้

คำถามที่พบบ่อย

หัตถกรรมคืออะไร?

หัตถกรรมคืองานที่ผลิตขึ้นด้วยมือคนเป็นหลัก คุณภาพของชิ้นงานขึ้นอยู่กับทักษะของช่าง และแต่ละชิ้นจะไม่เหมือนกันทุกประการ

จักสานคืออะไร?

จักสานคือการนำวัสดุธรรมชาติ เช่น หวาย ไม้ไผ่ หรือกระจูด มาจักให้เป็นเส้น แล้วสานขัดกันจนขึ้นรูปเป็นภาชนะหรือเครื่องใช้

หัตถกรรมไทยมีอะไรบ้าง?

หัตถกรรมไทยที่สำคัญ ได้แก่ งานจักสาน งานทอผ้า งานเครื่องปั้นดินเผา งานไม้แกะสลัก และงานเครื่องเงินเครื่องถม

วัสดุจักสานที่นิยมในไทยมีอะไรบ้าง?

วัสดุที่นิยม ได้แก่ หวาย ไม้ไผ่ กระจูด ย่านลิเภา และผักตบชวา แต่ละชนิดเหมาะกับงานต่างกัน

ชมงานจักสานหวายแท้ของชอบสาน

ตะกร้า กระเป๋า เฟอร์นิเจอร์ และขันโตก จากหวายแท้ทำมือ

ชมคอลเลกชัน

จักสานคืออะไร: งานหัตถกรรมไทยที่อยู่ในบ้านมาหลายร้อยปี