หวาย ไม้ไผ่ กระจูด ผักตบชวา วัสดุจักสานต่างกันอย่างไร

วัสดุจักสานไทยที่พบบ่อยมี 4 ชนิด คือ หวาย ซึ่งเหนียวและดัดโค้งได้ เหมาะกับเฟอร์นิเจอร์ ไม้ไผ่ ซึ่งแข็งและหาง่าย กระจูด ซึ่งเป็นพืชน้ำเนื้อนุ่ม เหมาะกับเสื่อและกระเป๋า และ ผักตบชวา ซึ่งเป็นวัชพืชที่นำมาตากแห้งใช้สาน ไม่มีวัสดุไหนดีที่สุดในทุกเรื่อง สิ่งสำคัญคือเลือกให้ตรงกับการใช้งาน

หวาย

หวายเป็นพืชวงศ์ปาล์มที่ลำต้นเลื้อยพาดต้นไม้ในป่า ประเทศไทยมีหวายมากกว่า 60 ชนิด หวายที่จะนำมาทำงานหัตถกรรมต้องมีอายุหลายปีจนลำต้นยาวและเนื้อแน่น จุดเด่นของหวายคือความเหนียวและยืดหยุ่น ดัดโค้งได้โดยไม่หัก จึงใช้ได้ทั้งเป็นโครงเฟอร์นิเจอร์และเป็นเส้นสาน

ไม้ไผ่

ไม้ไผ่หาได้ทั่วประเทศ นำมาจักเป็น “ตอก” ได้หลายขนาด แข็งแรงแต่ดัดโค้งได้น้อยกว่าหวาย งานไม้ไผ่ที่มีชื่อเสียงคือจักสานพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี ซึ่งมีประวัติย้อนไปถึงการตั้งเมืองพนัสนิคมในปี พ.ศ. 2371

กระจูดคืออะไร

กระจูด (Lepironia articulata) เป็นพืชที่ขึ้นในพื้นที่ชุ่มน้ำ ลำต้นกลมกลวง พบมากในภาคใต้ เช่น ทะเลน้อย จังหวัดพัทลุง และพรุควนเคร็ง จังหวัดนครศรีธรรมราช นำมาตากแห้ง ทุบให้แบน แล้วสานเป็นเสื่อ กระเป๋า และของใช้ในบ้าน ผลิตภัณฑ์กระจูดของไทยส่งออกไปหลายประเทศ

ผักตบชวา

ผักตบชวาเป็นพืชน้ำที่แพร่พันธุ์เร็วจนกีดขวางทางน้ำ การนำมาตากแห้งแล้วสานเป็นกระเป๋า ตะกร้า และของตกแต่ง จึงเป็นการเปลี่ยนวัชพืชให้เป็นรายได้ของชุมชน เส้นผักตบชวามีผิวด้าน ให้ความรู้สึกลำลองและเป็นธรรมชาติ

วัสดุจักสานอื่นที่ควรรู้จัก

ย่านลิเภา เป็นเฟิร์นเถาที่ขึ้นในป่าภาคใต้ เส้นเล็กและละเอียดมาก ใช้ทำกระเป๋าถือและเครื่องประดับที่ประณีต ใช้เวลาทำนาน จึงมีราคาสูง และได้รับการฟื้นฟูส่งเสริมผ่านโครงการศิลปาชีพ

ตารางเปรียบเทียบวัสดุจักสาน

วัสดุ	ความทนทาน	น้ำหนัก	ความยืดหยุ่น	เหมาะกับ
หวาย	สูง	เบาแต่แน่น	ดัดโค้งได้ดี	เฟอร์นิเจอร์ ตะกร้า กระเป๋าทรงแข็ง ขันโตก
ไม้ไผ่	สูง	เบา	ปานกลาง	ตะกร้า กระด้ง กระติบ โคมไฟ
กระจูด	ปานกลาง	เบามาก	พับได้	เสื่อ กระเป๋าทรงอ่อน
ผักตบชวา	ปานกลาง	เบา	พับได้	กระเป๋า ตะกร้า ของตกแต่ง
ย่านลิเภา	สูง	เบามาก	ต่ำ (เส้นเล็ก)	กระเป๋าถือ เครื่องประดับ

ทำไมงานของชอบสานใช้หวาย

ชอบสานทำงานจากหวายแท้ เพราะหวายเป็นวัสดุเดียวในกลุ่มนี้ที่ทั้งแข็งแรงพอทำโครงเฟอร์นิเจอร์ และยืดหยุ่นพอสานลายละเอียดได้ในชิ้นเดียวกัน ผิวหวายยังมีความเงาตามธรรมชาติที่สวยขึ้นตามอายุการใช้งาน

คำถามที่พบบ่อย

กระจูดคืออะไร?

กระจูดเป็นพืชในพื้นที่ชุ่มน้ำ ลำต้นกลมกลวง พบมากในภาคใต้ เช่น ทะเลน้อย จังหวัดพัทลุง นำมาตากแห้งและทุบแบนเพื่อสานเป็นเสื่อและกระเป๋า

กระจูดกับหวายต่างกันอย่างไร?

กระจูดเป็นพืชน้ำเนื้อนุ่ม พับได้ เหมาะกับเสื่อและกระเป๋าทรงอ่อน ส่วนหวายเป็นปาล์มเลื้อย เหนียวและแข็งแรงกว่า เหมาะกับเฟอร์นิเจอร์และงานทรงแข็ง

วัสดุจักสานชนิดไหนทนที่สุด?

หวายและไม้ไผ่ทนทานที่สุดในกลุ่มนี้ หวายได้เปรียบตรงที่ดัดโค้งได้ดีกว่า จึงใช้ทำเฟอร์นิเจอร์ได้

ผักตบชวาเอามาสานได้อย่างไร?

นำต้นผักตบชวามาตากให้แห้งสนิท แล้วนำเส้นแห้งมาสานหรือถักเป็นกระเป๋า ตะกร้า และของตกแต่ง

งานจักสานจากหวายแท้

ชมตะกร้า กระเป๋า และเฟอร์นิเจอร์หวายแท้ทำมือของชอบสาน

ชมคอลเลกชัน

หวาย ไม้ไผ่ กระจูด ผักตบชวา: วัสดุจักสานแต่ละแบบต่างกันอย่างไร